AI ontslaat voorlopig niet massaal werknemers. Het neemt wel hun opvolgers weg.

Erik van der Veen

AI-trainer, online marketing specialist en digitaal ondernemer

Onder Amerikaanse 22- tot 25-jarigen in beroepen die sterk aan AI zijn blootgesteld, blijft de werkgelegenheid inmiddels zo'n 19% achter bij die van leeftijdsgenoten in minder AI-gevoelige beroepen. Niet doordat hun oudere collega's massaal worden ontslagen. Die blijven grotendeels zitten. Het verschil ontstaat vooral doordat jonge werknemers minder vaak worden aangenomen.

Dat is een van de duidelijkste signalen tot nu toe over AI en werkgelegenheid. En het is een ander signaal dan waar de meeste discussies over gaan.

Wat de cijfers zeggen

De Stanford-studie Canaries in the Coal Mine (bijgewerkt augustus 2026) analyseert loonstrookgegevens van miljoenen Amerikaanse werknemers. Er is nog geen brede daling van de totale werkgelegenheid door AI. Maar bij de jongste groep in sterk blootgestelde beroepen loopt de werkgelegenheid duidelijk achter, en de aanpassing verloopt via minder aannemen, niet via meer ontslag. De auteurs benadrukken dat het om een beschrijvend patroon gaat, niet om een bewezen causaal effect van AI.

De S&P Global PMI-enquête onder bedrijven wereldwijd laat een omslag zien. In 2025 was het netto-effect van AI op personeelsomvang nog neutraal tot licht positief. Over de afgelopen twaalf maanden is het -5 procentpunt: meer bedrijven die krimpen door AI dan bedrijven die uitbreiden. Voor de komende twaalf maanden verwachten bedrijven een netto-effect van -2 procentpunt. Bescheiden, maar het teken is omgeslagen.

Tegelijk zegt de meerderheid van de bedrijven nog niets te merken. In het NBER-onderzoek Firm Data on AIonder bijna 6.000 CEO's, CFO's en bestuurders in de VS, het VK, Duitsland en Australië gebruikt zo'n 70% van de bedrijven actief AI. Ruim 80% rapporteert geen enkel effect op werkgelegenheid of productiviteit. Het verklarende detail zit in het gebruik: de topmanagers zelf werken gemiddeld anderhalf uur per week met AI, en een kwart gebruikt het helemaal niet.

Die drie cijfers spreken elkaar niet tegen. Ze beschrijven een technologie die bij de meeste bedrijven nog bovenop bestaand werk geplakt zit, en die bij een minderheid al leidt tot andere keuzes in wie ze aannemen. Dezelfde bestuurders verwachten overigens dat AI in de komende drie jaar de productiviteit met 1,4% verhoogt en de werkgelegenheid met 0,7% verlaagt. Hun werknemers verwachten juist een lichte groei. Die kloof in verwachtingen is op zichzelf al een bevinding.

Waarom "60% van de banen wordt geraakt" niet betekent wat je denkt

Het IMF schat dat ongeveer 60% van de banen in ontwikkelde economieën door AI wordt beïnvloed. Dat cijfer wordt bijna altijd verkeerd gelezen. Bij ongeveer de helft daarvan is AI vooral complementair: het maakt de werknemer productiever. Bij de andere helft kan AI werk daadwerkelijk vervangen.

De ILO komt tot een vergelijkbare verdeling. Een op de vier werknemers wereldwijd zit in een beroep dat in enige mate aan generatieve AI is blootgesteld, maar slechts 3,3% van de mondiale werkgelegenheid valt in de hoogste blootstellingscategorie. Hun conclusie: transformatie van banen is veel waarschijnlijker dan vervanging.

Wat AI doet is de hoeveelheid menselijke arbeid verlagen die voor bepaalde taken nodig is. Wat dat vervolgens met het aantal banen doet, hangt af van iets anders.

Het mechanisme, aan de hand van een Google Ads-specialist

Neem een Google Ads-specialist. AI kan inmiddels zoekwoorden analyseren, advertentieteksten schrijven, scripts bouwen, rapportages interpreteren, campagnes controleren en aanbevelingen produceren. Stel dat één specialist dankzij AI het werk kan doen waar vroeger twee mensen voor nodig waren.

Dat is de helft van het verhaal. Diezelfde specialist zou dan ook twintig klanten kunnen bedienen in plaats van tien, diepere analyses leveren en diensten verkopen die eerder te duur waren om aan te bieden.

Zes effecten spelen tegelijk:

De eerste twee verlagen de vraag naar mensen. De derde en vierde verhogen die. Welke kant het netto op gaat, weet op dit moment niemand. De economische vraag is niet hoeveel taken AI overneemt, maar hoeveel extra vraag de hogere productiviteit creëert.

Als een marketingbureau dankzij AI met tien mensen twee keer zoveel klanten kan bedienen, hangt de werkgelegenheid af van één ding: ontslaat het bureau vijf mensen, of vindt het twee keer zoveel klanten?

Het verschil met eerdere automatisering

Robots raakten handenarbeid. AI raakt denkwerk.

Daardoor komen beroepen onder druk die twintig jaar lang als veilig golden: administratief medewerkers, klantenservice, vertalers, junior programmeurs, copywriters, juridische ondersteuning, financiële analyse, marketingproductie en delen van consultancy. Zorg, onderwijs, ambacht en fysieke techniek zijn voorlopig juist minder kwetsbaar, omdat daar aanwezigheid en handelingen nodig zijn die AI niet levert.

Dit is de omgekeerde volgorde van wat iedereen twintig jaar geleden verwachtte.

Het echte probleem: de carrièreladder

Een senior advocaat werd goed door jaren junior juridisch werk. Een senior programmeur begon met eenvoudige code. Een marketeer begon met rapportages en advertenties. Een accountant met controles en spreadsheets.

Precies dat juniorwerk is het makkelijkst te automatiseren. En dat klopt met de Stanford-data: de klap valt bij jongeren, niet bij ervaren mensen.

Nederland: een andere uitgangssituatie

In Nederland wordt de impact gedempt door een heel andere arbeidsmarkt. CBS meldde in juni 2026 dat 64% van de bedrijven personeelstekorten ervaart. Voor bijna de helft van die bedrijven (30% van alle bedrijven) is meer automatisering, waaronder robotisering en AI-ondersteuning, inmiddels de belangrijkste maatregel. Een jaar eerder was "aantrekkelijker maken om bij ons te werken" nog het populairste antwoord. In de informatie- en communicatiesector steeg het aandeel bedrijven dat op automatisering inzet van 28,5% naar 44,1%.

Voor veel Nederlandse werkgevers is AI daarom niet in de eerste plaats een manier om personeel te vervangen, maar een manier om werk gedaan te krijgen waarvoor ze nauwelijks mensen kunnen vinden. Het Nederlandse AI-effect wordt daardoor minder zichtbaar in ontslagen en meer in vacatures die niet meer ontstaan, vertrekkende medewerkers die niet worden vervangen en bedrijven die groeien zonder evenveel nieuwe mensen aan te nemen.

Dat is geen geruststelling. Het zou kunnen betekenen dat dezelfde beweging die Stanford in de VS ziet, zich in Nederland minder zichtbaar voltrekt: niet via ontslagen, maar via vacatures die niet ontstaan en vertrekkende medewerkers die niet worden vervangen.

Wie wordt waardevoller

Niet "mensen die AI kunnen gebruiken". Dat kan straks iedereen, in elk geval oppervlakkig. Anderhalf uur per week, zoals de bestuurders uit het NBER-onderzoek, telt niet.

Waardevol worden mensen die drie dingen combineren: vakinhoudelijke expertise, AI kunnen aansturen, en menselijk oordeel met verantwoordelijkheid. Een ervaren servicemonteur met AI is krachtiger dan een AI-model alleen. Een marketeer die weet welke AI-output onzin is, ook.

Hoe groot dat effect kan zijn, laat een experiment zien onder 5.172 klantenservicemedewerkers. Een generatieve-AI-assistent verhoogde de productiviteit gemiddeld met 15%. De grootste winst zat bij de minst ervaren medewerkers. AI kan expertise democratiseren: een middelmatige werknemer met goede AI levert prestaties waar vroeger jaren ervaring voor nodig waren.

Dat is de optimistische kant. Maar het is ook precies de reden waarom bedrijven minder juniors nodig hebben.

Verdwijnen er netto banen?

Het World Economic Forum verwacht tot 2030 wereldwijd 170 miljoen nieuwe banen en 92 miljoen verdwenen banen, netto plus 78 miljoen. Dat cijfer wordt vaak aangehaald als "AI creëert banen". Dat is het niet. Het gaat over alle grote veranderingen samen: AI, digitalisering, demografie, energietransitie en geopolitiek, en het is grotendeels gebaseerd op verwachtingen van werkgevers.

Een serieuze nettovoorspelling voor AI alleen bestaat niet. Wie er een geeft, gokt.

Samengevat

AI veroorzaakt voorlopig geen massawerkloosheid. Het verlaagt de hoeveelheid menselijke arbeid die voor bepaalde taken nodig is, en daardoor verandert uiteindelijk de vraag naar mensen.

Erik van der Veen

AI-trainer, online marketing specialist en digitaal ondernemer. Hij verzorgt AI-trainingen voor bedrijven en biedt consultancy-dagen aan om organisaties te helpen met AI-tools.

Neem contact op